header
header
header header
header
CC B?NH VIM GAN: TM T?T T?NG In
Người viết: Bc s? ? T??ng S   

Tuy  ?a s? ng??i Vi?t b? b?nh viêm gan vì siêu vi khu?n viêm gan B và C,  b?nh gan có th? gây ra b?i nhi?u b?nh khác nhau.  Ð? hi?u bi?t thêm v? các  b?nh viêm gan,  chúng ta c?n ph?i bi?t ??nh ngh?a và nh?ng nguyên nhân  do c?a b?nh gan.


Ð?NH NGH?A

Khi  nói v? b?nh gan, bác s? th??ng chia ra làm hai lo?i : s?ng t? bào  gan (hepatitis) và các b?nh s?ng h? th?ng ?ng d?n m?t (cholangitis types).  

ImageÐa s? b?nh gan thu?c vào lo?i b?nh s?ng gan (hepatitis) phá h?y các t? bào c?a gan.  Nh?ng t? bào gan này b? h?y ho?i vì b? siêu vi khu?n gan hay vì ph?n ?ng c?a kháng th? (immune system) c?a c? th? . Nh?ng t? bào gan khi b? h?y ho?i  ti?t ra men chuy?n hóa amine AST và ALT, làm hai ch?t này t?ng cao trong máu.  Ðôi khi, các ch?t men chuy?n hóab? lên cao không vì gan  b? s?ng, mà vì b? nh?ng ch?t  m? hay nh?ng ch?t hóa h?c khác (ch?t s?t, ch?t ??ng...) ??ng l?i  trong t? bào gan làm cho gan ti?t ra các ch?t này.

Ng??c l?i,  b?nh s?ng ?ng m?t  (cholangitis types) th??ng hay phá h?y và gi?t ch?t nh?ng t? bào m?t c?a nh?ng ?ng này, và làm cho men chuy?n hóa LDH, GGT,  hay Alkaline Phosphata s? t?ng  cao trong máu.  B?nh s?ng ?ng  m?t  bao g?m có b?nh x? ?ng m?t nguyên phát (Primary Biliary Cirrhosis), b?nh s? ?ng gan x? hóa nguyên ch?t ( Primary Sclerosing Cholangitis), b?nh s?n ?ng m?t, b?nh sán l?i hay còn g?i là giun chui ?ng m?t hay  làm  ngh?n ?ng m?t ).

Sau ?ây là ph?n tóm t?t v? nh?ng b?nh gan thông th??ng hay làm cho men chuy?n hóa   gan  t?ng cao.


B?nh s?ng T? Bào Gan (hepatitis types)

A. S?ng Gan vì R??u (Alcoholic Hepatitis)

R??u bia là m?t trong nh?ng lý do thông th??ng nh?t làm men chuy?n hóa AST, ALT  gan  t?ng cao trong máu c?a b?nh nhân.  Tuy trong nh?ng ch?t ?i?u t?  th??ng ch? lên cao sau nhi?u tu?n hay nhi?u tháng u?ng  r??u bia,  ?ôi khi ch? m?t ly r??u, dù là bia , hay r??u chát, hay m?t ly r??u m?nh nh?, c?ng ?? ?? làm h?i t? bào gan.  Khi ch?t r??u gây h? h?i  cho gan, t? bào gan ti?t ra nh?ng ch?t AST hay ALT   N?u không b? b?nh s?ng gan kinh niên vì r??u, thì sau 2 t?i 8 tu?n c? không u?ng r??u, l??ng  AST/ALT trong máu s? d?n d?n gi?m xu?ng m?c bình th??ng.  Ðôi khi, nh?ng ch?t r??u trong thu?c tr? ho hay c?m cúm c?ng có th? làm cho  men chuy?n hóa này t?ng  cao.  Vì v?y, khi c? r??u, chúng ta c?ng ph?I tránh nh?ng thu?c này. 

Có m?t s?  ng??i u?ng r??u bia lâu dài quá,  gan c?a h? c?n nhi?u tháng m?i có th? tr? l?I bình th??ng.  Nghiên c?u cho th?y kho?ng ch?ng 1 trong 5 ng??i (20%)  u?ng r??u kinh niên s? b? chai gan (cirrhosis). Nh?ng b?nh nhân ?àn ông da tr?ng b? chai gan, th??ng hay u?ng r??u ít  nh?t là 8-10 n?m v?i t?u l??ng  hàng ngày là: 6-8 lon bia , m?t  lít  r??u chát, hay m?t n?a chai r??u m?nh...  Ð?i v?i dân Á Châu, vì thi?u nhi?u ch?t ?i?u t?  trong gan ?? trung hòa  ch?t c?n (alcohol) trong r??u, m?c  ?? t?n h?i c?a  gan d? và nhi?u h?n. Ngoài ra, ph?n l?n ph? n? ch? có  m?t n?a l??ng  men chuy?n hóa  Lactic Dehydrogenase ti?t  ra t?  bao t? so v?i phái nam (ch?t này phân l?c và gi?i hóa ch?t c?n trong  r??u nên c?n không b? h?p th? vào  máu vô gan ).  Vì v?y, ph? n? h? ch? c?n u?ng kho?ng ch?ng n?a s? l??ng r??u so v?i phái nam trong cùng m?t  th?i gian  là ?ã có th? b? chai gan. 

Khi gan b? chai, thì dù kiêng c? r??u su?t ??i,  ph?n gan b? chai s? không th? nào tr? l?I bình th??ng ???c.  M?c d?u  kiêng c? nh? v?y s? giúp cho gan ít b? chai và s?ng  thêm. 


S?ng Gan vì ch?t M? (Fatty Liver or Steatohepatitis)

Có l? lý do thông th??ng nh?t mà nhi?u ng??i có men chuy?n hóa  AST/ALT lên cao là vì t? bào m?.  Có nhi?u lý do làm m? ??ng trong gan:  u?ng  r??u kinh niên, b? m?p, b?nh ti?u ???ng, b?nh cao ch?t m? trong máu (hyperlipidemia hay hypertriglyceridemia), hay ngay c? tình tr?ng suy dinh d??ng , suy mòn c? th?, b?nh  nhi?m ??c ch?t ??ng (Wilson's disease), và m?t s? thu?c nh? là tr? sinh (Tetracycline), thu?c ng?a thai và ng?a x?p x??ng  (estrogens), thu?c methotrexate, amiodarone ... 

Lý do thông th??ng nh?t b? m? gan là b? m?p.  Trong m?t bài nghiên c?u v? nh?ng b?nh nhân quá m?p, c?n ph?i b? gi?I ph?u ?? ???c gi?m b?t m?p, kho?ng 40% b?nh nhân này gan b? s?ng vì ch?a ??y m?.  Nh?ng ng??i h?i m?p hay m?p trung bình, có l? ít b? gan hóa m? h?n. 

Gan c?a m?t s? nh?ng b?nh nhân này s? tr? l?i bình th??ng n?u h? xu?ng cân trong kho?ng tr?ng l??ng lý t??ng (ideal body weight). B?nh s?ng gan vì m? ít khi nào làm gan chai  hay làm b?nh nhân ch?t vì chai.  Tuy v?y, kho?ng 7% b?nh nhân này có th? b? chai gan

Khi h? c?  m?, c? r??u, hay  xu?ng cân, hay ki?m soát ki?m ch? b?nh ti?u ???ng ch?t ch? h?n.



S?ng Gan vì Thu?c (Drug-induced Liver Diseases) hay Nh?ng Ch?t Ð?c Khác

Kho?ng ch?ng 5% b?nh s?ng gan là do  thu?c gây ra.  Có r?t nhi?u lo?i thu?c làm h?i cho gan. M?t s? lo?i thu?c ch? kích thích và làm t? bào gan ph?n ?ng b?ng cách  ti?t ra ch?t ?i?u t?  ALT hay Alkaline Phosphatase, nh?ng không làm h?i cho gan. Tuy nhiên, có nhi?u lo?I thu?c h?I gan b?ng cách làm s?ng gan, s?ng ?ng  m?t , hay làm m? ??ng trong gan, nh? ?ã t? ? ?o?n  trên.  Ðôi khi b?nh có th? b? tr?m tr?ng ??n ?? làm s?ng gan c?p tính (fulminant hepatitis)  và b?nh nhân b? ch?t  trong vòng vài tu?n sau khi u?ng thu?c. Tuy nhiên ?ây là ph?n ?ng ph? (side affects) c?a thu?c, cho nên gan c?a m?i b?nh nhân ph?n ?ng v?i các lo?i thu?c khác nhau tùy  bi?t tùy theo loai thu?c, ?ôi khi tùy theo li?u l??ng , tùy theo ?nh h??ng di truy?n , và c?ng tùy l??ng r??u, các thu?c khác u?ng cùng lúc.  Sau ?ây là m?t s? thu?c có th?  làm s?ng  gan:

  • Thu?c Tylenol hay acetaminophen:  n?u dùng ?úng theo ?? l??ng 1-2 viên 500 mg  b?n l?n m?t ngày (d??i 3 grams m?i ngày), thì thu?c này r?t là an toàn.  Nh?ng n?u ??ng quá ?? (overdose) thu?c lo?i này có th? phá h?y gan r?t nhanh.  Thu?c này  ??ng ??u trong danh sách  các thu?c gi?t ch?t tr? em vì r?i  ro u?ng quá li?u l??ng  ( accidental overdosage).  Khi dùng thu?c này cùng lúc v?i u?ng r??u, m?t li?u  l??ng thông th??ng  c?ng có th? làm h?I gan.    

  • Thu?c làm gi?m s?ng, b?t ?au nh?c (nonsteroidal anti-inflammatory drugs):  aspirin, advil, motrin, ibuprofen, nuprin, alleve, exedrin... Kho?ng 1-10 ng??i trong 100,000 ng??i dùng các lo?i thu?c này có th? b? s?ng gan.  Ph?n l?n, n?u bi?t s?m và ng?ng thu?c, gan s? tr? l?i bình th??ng.

  • Thu?c tr? b?nh  lao Isoniazid:  kho?ng 2% b?nh nhân dùng thu?c này s? b? s?ng gan. Thu?c pyrazinamide ?ôi khi c?ng có th? làm t?ng men chuy?n hóa gan trong máu . 

  • Thu?c tr? sinh Erythromycins, k? c? loai m?i azithromycin, thu?c sulfa, tetramycins.

  • Thu?c tr? t?ng cholesterol hay triglyceride trong máu  ("t?ng m? trong máu"), nh? là lovastatin, pravachol, baycol, lescol, lipitor, mevacol, zocor, nicotinic acid hay là niacin...

  • Thu?c làm loãng máu ?? tr? b?nh tim ticlid.

  • Thu?c tr? ??ng kinh (seizures) nh? Dilantin (pheytoin), Valproic acid.

  • Thu?c  gây mê Halothane:  bây gi? r?t ít dùng ? M?, nh?ng v?n còn dùng nhi?u ? các n??c Á Châu và Trung M? (Mexico...).

  • Ch?t ??c trong vài lo?i n?m d?i  (Amanita phalloides or death cap mushroom) hay trong vai loai trà.

  • Nhi?u lo?i ch?t hóa h?c công nghi?p có th? làm h?i h?i hay phá h?y gan do bi ti?p xúc th??ng tr?c. ( ho?c là: do bi nhi?m ??c mãn tính)

  • Thu?c b?c (herbal medications): hi?n nay có nhi?u báo cáo và nghiên c?u cho th?y m?t s? thu?c b?c có th? gây ra s?ng gan c?p tính và h? gan nh?  Ma Huang (dùng tr? b?nh xuy?n và giúp gi?m cân), Jin Bu Huan (tr? ?au nh?c và khó ng?), Sassafras (trong các trà), Chapparrel Leaf, Germander, Pennyroyal, Mistletoe, Skullcap, Valerian.


Viêm Gan vì Siêu Vi Khu?n A, B, C, D, E, and G

Có nhi?u lo?i siêu vi khu?n có th? xâm nh?p vào c? th?  làm s?ng gan và có th?   làm h?i  gan.  Nh?ng lo?I siêu vi khu?n này chia ra  làm hai loai : 

A.     Lo?i siêu vi  khu?n ít h?i cho nh?ng b? ph?n khác: siêu vi khu?n A, B, C, D, E, and G.

B.      Loai siêu vi khu?n gây nhi?m t?ng quát trong có th?  và ?ôi khi có th? làm h?i  gan:  CMV, herpes, siêu vi khu?n cho b?nh mononucleosis...

Ph?n l?n khi b? nhi?m trùng c?p (acute), nh?ng siêu vi khu?n này làm cho ng??i chúng ta m?t m?i, bu?n nôn, và b? nh?ng ph?n ?ng gi?ng nh? c?a b?nh c?m cúng thông th??ng, ?ôi khi c?ng có th? b? vàng da hay vàng m?t.  Ch? có lo?I siêu vi khu?n viêm gan B và C là có th? gây ra b?nh viêm gan kinh niên.


B?nh T? Mi?n D?ch Viêm Gan (Autoimmune Hepatitis)

B?nh này r?t là hi?m có trong dân chúng ng??i Vi?t.  Lý do s?ng gan trong b?nh này là vì h? th?ng kháng th? c?a b?nh nhân t?n công t? bào c?a gan, làm cho  gan b? s?ng.  Sau khi m?t th?i gian lâu, gan s? b? chai và có th? b? h?y ho?i  hoàn toàn.  B?nh này là m?t trong nh?ng  b?nh viêm gan kinh niên. 


B?nh Gan Nhi?u Ch?t S?t (Hemochromatosis)

Ðây là b?nh di truy?n th??ng g?p ?  khá nhi?u ng??i da tr?ùng.  T? lúc m?i sinh ra, ru?t   ?ã b?t ??u h?p th? ch?t s?ùt vào ng??i và tích t?  trong nhi?u b? ph?n nh? tim , gan, da, tuy?n t?y ...   Sau 30-40 n?õm tích t?, ch?t s?ùt  làm h? h?ng  các b? ph?n này, c?ng nh? làm h?i  gan hay chai gan .  B?nh này c?ng có th? làm cho b?nh nhân có th? b? ung th? gan.


B?nh Gan Nhi?m  Ch?t Ð?ng (Wilson's Disease)

B?nh Wilson này r?t hi?m và th??ng không có ai s?ng quá 45 tu?i.  B?nh nhân b? thi?u m?t ch?t ??m (protein) g?i là ceruloplasmin, và khi?n c? th? không l?c ???c ch?t ??ng ra kh?i ng??i .  Ðôi khi b?nh nhân s? b? s?ng gan c?p tính nhi?u l?n hay s?ng gan kinh niên ??n ?? chai gan l?i.  Ch?t ??ng c?ng có th? ??ng l?i trong óc và nhi?u b? ph?n khác.  Nhi?u b?nh nhân s? b? run tay chân hay b? t?t c?a nhi?u b?nh th?n kinh, hay b? b?nh tâm th?n.


B?nh Gan Hóa M? C?p Tính Trong Thai K?  (Acute Fatty Liver of Pregnancy)

B?nh này r?t là hi?m có nh?ng khi b? b?nh này  nhi?u b?nh nhân s? b? x?y thai ho?c  ch?t. Trong b?nh gan hóa m? c?p tính  thành ph?n mitochondria c?a t? bào gan b? s?ng và hóa  m?.  Nhi?u t? bào gan s? b? phá h?y  ??a ??n ï  tình tr?ng suy ch?c n?ng  gan c?p tính hay ác tính(acute or fulminant hepatic failure). Th??ng  b?nh này  x?y ra trong tu?n th? 32-34  c?a  thai k? và có th? ??a t?i s? suy ch?c nãng gan r?t nhanh chóng Ð? c?ú  ng??i m? và thai nhi, bác s? th??ng ph?i ti?n hành l?y thai nhi ra kh?i b?ng  m?.  


B?nh S?n R?t Vào ?ng M?t

S?n trong túi m?t (gallblader) ?ôi khi r?t ra kh?i túi m?t, r?i vào ?ng túi m?t (cystic duct) , và t? ?ó có th? r?i  vào ?ng m?t ch? (common bile duct).  Ðôi khi s?n này s? làm ngh?n , không cho ch?t m?t t? gan ?i thông vào ru?t non ??  giúp  tiêu hóa th?c ?n.  Khi b? ngh?t nh? v?y, ch?t men gan alkaline phosphatase và GGT, c?ng nh? s?c t?  m?t toàn ph?n (Total bilirubin) s? b? t?ng  cao làm cho vàng da, vàng m?t, b?ng ?au, ói m?a và nóng s?t.  Ch? khi nào  s?n n?y ?i qua kh?i hay ???c l?y ra, thì nh?ng ch?t men gan này m?i tr? l?i m?c bình th??ng ???c.  Sau ?ó th??ng túi m?t c?ng c?n ph?i ???c c?t b?  ?? sau này nh?ng viên s?n khác s? không r?t vào n?a.


B?nh Sán L?i (Oriental Cholangitis)

Th??ng sán l?i n?m trong ru?t non, nh?ng ?ôi khi l?i chui vào ?ng d?n ra t? gan và làm  ngh?t  m?t.  Không nh?ng v?y, sán l?I h?y ho?i  và ?ôi khi làm ch?t nh?ng t? bào c?a nh?ng ?ng này.  Ðôi khi sán l?I b? ch?t và ??ng thành s?n.  B?nh nhân ?ôi khi s? b? ?au phía trên b?ng, ói m?a, hay ?ôi khi b? vàng da.  M?t s? b?nh nhân s? sau này b? ung th? c?a nh?ng ?ng d?n m?t.


B?nh X? ?ng Mât Nguyên Phát  (Primary Biliary Cirrhosis)


B?nh S?ng ?ng Gan X? Hóa Nguyên Phát  (Primary Sclerosing Cholangitis)

C? hai b?nh này ??u hi?m có trong dân Á Châu.  C? hai ??u làm cho ?ng d?n v? gan b? s?ng và ngh?n l?i ? nh?ng ch? khác nhau, nh?ng sau khi b? lâu dài, ??u có th? làm chai và h?y ho?i  gan.

Ðây ch? là bài tóm t?t s? l??c c?a nh?ng b?nh gan thông th??ng.  N?u  b? b?nh gan, quý v? c?n ph?i tham th?o v?i  bác s? gia ?ình hay bác s? chuyên môn c?a mình ?? ???c khám và ??nh b?nh chính xác.


Bác s? Ð? T??ng S?n hi?n là giáo s? ?y nhi?m chuyên khoa b?nh Tiêu hóa và Gan t?i South Western Medical School, Dallas.  Bác s? S?n t?t nghi?p y khoa t?i University of Kansas School of Medicine; t?t nghi?p chuyên khoa b?nh N?i Th??mg t?i University of Kansas Medical Center và chuyên khoa b?nh Tiêu hóa và Gan t?i University of Arizona Health Sciences Center. Ông chú tr?ng nghiên c?u v? b?nh siêu vi khu?n gan B và C và ch?ng ng?a siêu vi B.  Bác s? S?n hi?n ?ang hành ngh? t? t?i  Dallas, Texas.

 

 
header
Copyright © 2008 Song Manh Inc. All rights reserved.